Patentin Kullanılmaması Nedeniyle Zorunlu Lisans

1-) GİRİŞ

Patent hukuku teknolojik gelişmenin teşvik edilmesini ve buluşların toplum yararına kullanılmasını hedeflemektedir. Bu nedenle patent hakkının mutlak niteliği bazı istisnalarla sınırlandırılmıştır. Bu istisnaların başında zorunlu lisans kurumu gelmektedir.

Zorunlu lisans, patent sahibinin rızası bulunmaksızın, kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi halinde yetkili merci tarafından üçüncü kişilere patent konusu buluşu kullanma yetkisinin verilmesidir.

2-) ZORUNLU LİSANS VERİLME HALLERİ

SMK m.129 uyarınca zorunlu lisans aşağıdaki durumlarda gündeme gelebilir:

• Patent konusu buluşun kullanılmaması,
• Patent konularının bağımlılığı,
• Kamu yararı,
• Kamu sağlığı sorunları nedeniyle eczacılık ürünlerinin ihracı,
• Bitki çeşidi geliştirilmesine ilişkin özel durumlar,
• Rekabet hukukuna aykırı davranışlar.

Kanunda sayılan bu haller sınırlı sayı ilkesine tabidir. Bu nedenle yorum yoluyla yeni zorunlu lisans sebepleri oluşturulamaz.

3-) PATENTİN KULLANILMAMASI NEDENİYLE ZORUNLU LİSANS

Patent sahibi veya onun yetkilendirdiği kişi, patent konusu buluşu Türkiye’de kullanmak zorundadır. Patent sisteminin temel mantığı, buluşun yalnızca tescil edilmesi değil aynı zamanda ekonomik ve toplumsal hayata kazandırılmasıdır. Bu nedenle patent hakkı, sahibine tanınan bir ayrıcalık olmakla birlikte aynı zamanda kullanma yükümlülüğünü de beraberinde getirir.

Aşağıdaki durumlardan birinin varlığı halinde zorunlu lisans talep edilebilir:

• Patent konusu buluşun kullanılmaya başlanmamış olması,
• Kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmaması,
• Kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde olmaması,
• Kullanıma haklı neden olmaksızın üç yıldan fazla ara verilmesi.

Zorunlu lisans talebi için;

• Patent verilmesi kararının yayımlanmasından itibaren üç yılın veya
• Patent başvuru tarihinden itibaren dört yılın

geçmiş olması gerekir. Bu sürelerden hangisi daha geç sona eriyorsa o esas alınır.

4-) HAKLI NEDEN KAVRAMI

Patentin kullanılmaması her durumda zorunlu lisansa yol açmaz. Kullanmama haklı sebeplere dayanıyorsa zorunlu lisans talebi reddedilebilir. Haklı sebeplere örnek olarak ruhsatlandırma süreçleri, teknik yetersizlikler, ekonomik krizler, idari düzenlemeler, patent sahibinin kontrolü dışında gelişen hukuki veya ekonomik engeller gösterilebilir.

5-) DAVA AÇMADAN ÖNCE TALEPTE BULUNMA ŞARTI

SMK sistemi, zorunlu lisansı istisnai bir çözüm olarak kabul etmektedir. Bu nedenle zorunlu lisans talebinde bulunacak kişinin öncelikle patent sahibinden makul ticari şartlarla lisans talep etmesi gerekir. Lisans talebinin makul süre içinde sonuçsuz kalması halinde zorunlu lisans mekanizması işletilebilir. Dava açılırken makul çaba gösterildiği ispatlanmalıdır. Bu yaklaşımın temel amacı, tarafların öncelikle serbest iradeleriyle bir lisans ilişkisi kurmalarını sağlamaktır.

6-) DAVA SÜRECİ

Patentin kullanılmaması nedeniyle zorunlu lisans verilmesine görevli Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi karar verir. Mahkeme; lisansın kapsamını, süresini, lisans bedelini, teminat şartlarını, kullanım koşullarını kararında belirler. Zorunlu lisansın verilmesiyle taraflar arasında klasik anlamda bir lisans sözleşmesi kurulmuş olmaz. Kullanım hakkı doğrudan mahkeme kararıyla tesis edilir.

7-) ZORUNLU LİSANSIN HUKUKİ NİTELİĞİ

Zorunlu lisans kural olarak basit lisans niteliğindedir. Bu nedenle:

• Patent sahibi buluşu kullanmaya devam edebilir.
• Başkalarına da lisans verebilir.
• Zorunlu lisans alan kişi alt lisans veremez.
• Lisans esas olarak iç pazara yönelik kullanımı kapsar.
• Patent sahibine uygun bir bedel ödenmesi zorunludur.

8-) İTHALAT YASAĞI

SMK'da zorunlu lisansın kapsamı belirlenirken lisans alanın patent konusu buluşu ithal etmesi kural olarak yasaklanmıştır. Bunun temel nedeni, zorunlu lisans kurumunun yalnızca patent sahibinin tekel hakkını sınırlandırmak için değil, aynı zamanda patent konusu buluşun ülke içinde kullanılmasını, üretilmesini ve ekonomik hayata kazandırılmasını sağlamak amacıyla öngörülmüş olmasıdır. Patent sisteminin temel mantığı, buluşun toplum yararına sunulması ve yerel pazarın ihtiyaçlarının karşılanmasıdır.

9-) SONUÇ

Zorunlu lisans kurumu, patent sahibinin tekel niteliğindeki haklarının mutlak olmadığını gösteren önemli bir istisnadır. Özellikle patentin kullanılmaması halinde, toplumun ve piyasanın ihtiyaçlarının karşılanabilmesi amacıyla üçüncü kişilere kullanım yetkisi tanınabilmektedir. Bununla birlikte zorunlu lisans, patent hakkına ciddi bir müdahale oluşturduğundan ancak kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi halinde uygulanabilmektedir.